Om tijdens een groot, complex en innovatief project tot orde in chaos te komen zullen de meeste van ons teruggrijpen naar reflexen die ons tijdens opvoeding en school zijn aangeleerd: kaders stellen, regels opstellen en strak handhaven. Wie Kaos Projects een beetje kent zal weten dat zij in het Volkskrantgebouw voor een diametraal tegenovergestelde aanpak kiezen. Juist het ontbreken van regels zorgt in hun visie voor zelfregulering en nieuwe oplossingen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat er in het voormalige Volkskrantgebouw een “krakersachtig” sfeertje hangt. De aanpak van Urban Resort (de hoofdhuurder) en Kaos Projects is te karakteriseren als het organiseren van toeval en het creëren van vrijplaatsen. Doordat er zo weinig geregeld is zijn de nieuwe bewoners al snel op elkaar aangewezen. Hierdoor ontstaan vanzelf contacten en nieuwe ideeën. ‘Neue Kombinationen’ zou Schumpeter zeggen.

De dame en de twee heren van Kaos Projects geven het contact tussen de bewoners af en toe een duwtje. Voor de rest moet het groepsproces zijn eigen gan gaan. Volgens Kaos Projects zelf gaat het er uiteindelijk om een staat van emergentie te bereiken. Daarmee wordt bedoeld dat het systeem uiteindelijk zichzelf in stand houdt en meer is dan de som der delen. Emergentie is de ontwikkeling van complexe georganiseerde systemen, waardoor nieuwe eigenschappen ontstaan. Leven (in biologische zin) wordt soms ook een emergente eigenschap genoemd: Een cel bestaat uit vele biomoleculen. De individuele biomoleculen leven niet, maar de complexe interacties tussen al die biomoleculen zorgen ervoor dat de cel zich in leven kan houden. Het geheel (leven) is dus meer dan de som der delen (biomoleculen).

De vraagt dringt zich op of een aanpak zoals in het Volkskrantgebouw is gekozen ook toepasbaar is in het commerciële bedrijfsleven. Zijn bedrijven bereid om in plaats van hun klassieke planning & control instrumentarium gericht op onzekerheidsreductie in te ruilen voor een methodiek die gericht is op het maximeren van onzekerheid? Mogen we de vergelijking trekken met open innovatie?

Innovatief organiseren is kijken naar innovatie vanuit samenwerking, wat vindt/denkt/voelt u bij dat perspectief? 

De oorsprong van een organisatie/companie ligt in het woord samen: samen werken en samen op zoek zijn naar verbetering en nieuwe uitdagingen. 

Wat kost innovatief organiseren en wat levert het op? 
Innovatief organiseren kost niets. Het is een investering die als het goed is later het een en ander oplevert. Er is al een behoorlijk aantal innovatieve werkgevers die er ook zo over denkt, en dat aantal neemt toe. 

Er breekt een grote sociaal/economische nationale crisis uit (details onbelangrijk), een dag later bent u minister van innovatie en geeft u met speciale bevoegdheden aanwijzingen aan de ministeries EZ, BZK en Onderwijs. Gezien de crisis dient u onmiddellijk een korte lijst met prioriteiten op te hoesten. Wat staat daarin?

In de eerste plaats zou ik niet vervallen in de Pavlov-reflex van snijden en kosten besparen. Ik vind dat innovatie bij mensen begint, en dat er in ieder geval geïnvesteerd moet worden in mensen.

Ik zou EZ een coördinerende taak geven, ook ten opzichte van onderwijs. Verder lijkt het me niet handig dat ik zelf een lijstje met prioriteiten maak. Ik zorg er liever voor dat betrokkenen zelf lijstjes maken en de uitvoering daarvan coördineren, en dat ze zelf op iedere plek verbeterpunten organiseren.  

Afkomstig van de econoom Joseph A. Schumpeter (1883-1950) is het begrip creative destruction. Volgens hem ligt de innoverende kracht van het kapitalisme in het door de ondernemer afbreken van oude systemen en het inslaan van nieuwe wegen. Volgens Schumpeter moeten oude of verouderde systemen en werkwijzen worden afgebroken om plaats te maken voor vernieuwing. Alleen op die manier kan een onderneming overleven in het kapitalisme. Hoe gaan we verstandig om met deze harde kant van innovatie? 

Het heeft geen zin om te blijven vasthouden aan oude technieken en manieren van werken. Neem bijvoorbeeld de steunkousenmachine. Als ouderen daardoor meer zelfredzaam worden, moeten we zo´n apparaat gaan gebruiken.

Ik zie creative destruction niet als bedreiging. Dan moeten we echter wel werken aan “van werk naar werk”, maar dat hoort ook bij sociale innovatie. 

Wat is de cruciale vraag rond innovatief organiseren die we vergeten zijn te stellen, en hoe zou u die beantwoorden? 

Dat is: wat is belangrijker bij innovatie, technologie, procesaspecten of sociale factoren? Mijn antwoord daarop is dat de sociale kant van innovatie de belangrijkste is, omdat het – hoe je het ook wendt of keert -altijd vanuit mensen komt.

Het is werkgevers en werknemers niet gelukt om in de SER tot overeenstemming te komen over de ontslagbescherming. Eigenlijk vindt FNV-voorzitter Agnes Jongerius het een non-issue. De huidige ontslagregeling is prima zo: Je maakt een sociaal plan, met in je achterhoofd de standaardvergoedingen die de rechter toekent, het is klaar, en de ontslagvergunning is zo binnen. Voor gevestigde organisaties werkt dat misschien wel zo, maar voor jonge bedrijven waar de impuls voor vernieuwing vandaan moet komen kan de financiële uitkomst van een ontslag desastreus zijn. Er zijn dan ook ondernemers die dat risico niet willen nemen, en geen mensen in dienst nemen. Laatst sprak ik een jonge internetondernemer die me vertelde dat oude rotten hem altijd adviseren om vooral niemand in dienst te nemen en alleen maar mensen in te huren. Ontslagbescherming schiet bij jonge ondernemingen zijn doel voorbij, het is eerder een belemmering om medewerkers in dienst te nemen. Volgens mij moeten we onder ogen zien dat creatieve destructie nu eenmaal onvermijdelijk is. De kunst is om een zachte landing te organiseren voor de verliezers, door het bieden van een goede werkloosheidsuitkering en vooral ook het creëren van mogelijkheden om een nieuwe toekomst op te bouwen. Maar het is niet slim om het opvangen van de destructieve krachten ten koste te laten gaan van de creatieve impulsen. Geef vernieuwers ruim baan in plaats van ze te belemmeren. Misschien kunnen werkgevers en werknemers afspreken dat de ontslagbescherming voor startende ondernemingen de eerste vijf jaar wordt versoepeld? Een dynamische en innovatieve economie, dat is toch goed voor iedereen?