De open source ondernemingsraad

Laatst belde een journalist me met de vraag hoe ik aankijk tegen de toekomst van de ondernemingsraad. Deze vraag is me in de afgelopen tien jaar herhaaldelijk gesteld, wat aangeeft dat er blijkbaar reden is om te twijfelen aan het voortbestaan van dit vennootschapsorgaan. Ik heb de journalist geantwoord dat ik denk dat de medezeggenschap in zijn huidige vorm aan het versterven is, maar dat er licht gloort aan het einde van de tunnel. De tijd is rijp voor innovatieve vormen van medezeggenschap: de open source ondernemingsraad!

In principe zijn er drie motieven om medezeggenschap in bedrijven en instellingen te regelen. Ten eerste zijn er ideologische motieven: sociaaldemocratische idealen als een rechtvaardige verdeling van geld, macht en inkomen en de emancipatie van de uitgebuite arbeidersklasse. Het tweede motief is gebaseerd op de onderkenning dat een organisatie voor zijn continuïteit afhankelijk is van een goed systeem van checks & balances: in het ondernemingsbestuur moet op een evenwichtige manier rekening gehouden worden met alle belanghebbenden, dus ook de werknemers. Het derde – onderbelichte – motief is dat medezeggenschap nodig is om de kwaliteit van het draagvlak van besluitvorming te waarborgen.

In de Nederlandse discussie rondom medezeggenschap voeren de eerste twee motieven de boventoon. Daar hebben wij onze ondernemingsraad (OR) aan te danken, niet voor niets gefundeerd op wetgeving die hoofdzakelijk nog uit de jaren zeventig stamt. De algemene opvatting uit de praktijk is dat het niet goed gaat met de OR. Om een paar in het oog springende zaken te noemen: Internationale besluitvorming binnen bedrijven ondergraaft de Nederlandse medezeggenschap; de OR vervreemd zich van de achterban en sluit zich op in het eigen vergadercircuit; en een steeds meer diverse achterban (jong/oud, nationaliteit, diversiteit in arbeidscontracten, geografische spreiding) voelt zich niet meer (h)erkent door de ondernemingsraad.

Ik wil niets afdoen aan de vele goede voorbeelden van goed functionerende medezeggenschap, maar het algemene beeld is toch dat de ondernemingsraad door dit soort ontwikkelingen steeds meer aan relevantie verliest. De overlegvergadering met de bestuurder verwordt in veel bedrijven en instellingen tot een rituele dans en een achterhoedediscussie (zie ABN Amro). Nog triester is het om te zien dat het overleg tussen ondernemingsleiding en de OR in sommige gevallen totaal ontaard in formeel-juridische schijngevechten die iedere aansluiting tussen de dagelijkse organisatiepraktijk missen.

De OR-service-industrie, bestaande medezeggenschapsjuristen, trainingsinstituten (en GBIO), gespecialiseerde adviesbureaus, vakbonden, ministerie van SZW staan er bij te kijken, maar doen er maar weinig aan. Teruggrijpend op de eerste twee motieven voor medezeggenschap (ideologie en checks & balances) proberen zij vertwijfeld om de ondernemingsraad nieuw leven in te blazen via wijzigingen in wetgeving (meestal een pleidooi voor uitbreiding van bevoegdheden) en deskundigheidsbevordering (na dertig jaar ervaring denken trainers nog steeds dat ze het niveau van de OR op kunnen krikken door een paar extra dagen cursus). Tot nu toe zijn al deze initiatieven een doodlopende weg gebleken.

Dit alles is een miskenning van het derde motief voor medezeggenschap: een effectieve en efficiënte bijdrage leveren aan de kwaliteit en het draagvlak van besluitvorming. De manier waarop belangrijke besluiten in organisaties worden genomen is in de afgelopen dertig jaar ingrijpend veranderd. Strategische besluitvorming is internationaler, kortcyclischer en meer discontinu geworden. Ik spreek in dit verband wel eens over een ‘strategy-on-the-go’ manier van richting geven aan organisaties. Deze manier van besluitvorming past helemaal niet meer op de starre procedures waarin de belangrijkste rechten van de Nederlandse ondernemingsraad zijn vervat. Dit is een van de belangrijkste oorzaken dat de medezeggenschap gemiddeld genomen zo mager presteert. Het is verrassend dat de OR-service-industrie hier geen conclusies aan verbindt.

In plaats van de onbegaanbare weg op te gaan van wetswijzigingen en deskundigheidsbevordering zou het medezeggenschapswereldje er goed aan doen om terug te gaan naar de kern van medezeggenschap: werknemersparticipatie bij besluitvorming binnen organisaties. Laat die WOR toch met rust, die is immers best in orde als je hem vergelijkt met het buitenland. Concentreer je liever op het organiseren van een goede en brede werknemersparticipatie!

De positieve impact van grootschalige werknemersparticipatie voor de kwaliteit en het draagvlak van besluitvorming is wetenschappelijk aangetoond. De mogelijkheden om de participatie van grote groepen mensen te organiseren in de analyse-, besluitvorming- en implementatiefase van veranderingen zijn legio, maar blijven in de praktijk nog onderbenut. Het internet biedt veel goede voorbeelden van dit soort actieve participatie: prosumers, open source software ontwikkeling, open source productontwikkeling, crowdsourcing, en de almaar uitdijende wereld van de blogosphere (weblogs). Als bedrijven en overheden hun input van klanten en leveranciers wel kunnen regelen, waarom lukt dat intern dan niet? Waarom geen open source medezeggenschap? Haal inspraak toch uit de bestuurskamertjes van de overlegvergadering (OV) tussen OR en bestuurder en ga serieus in dialoog met de werknemers van uw organisatie!

Hier is veel missionarissenwerk te verrichten, zowel bij bestuurder als bij de ondernemingsraden zelf. Maar bovenal door de OR-service-industrie, die maar eens kritisch naar hun eigen rol en die van hun klanten moet kijken.

5 thoughts on “De open source ondernemingsraad”

judith spruit 12 jaar ago

Erg inspirerend verhaal, ik ben nog fris, zit net in onze eigen OR en ik probeer me ook zo ver mogelijk van al het ingewikkelde gedoe eromheen te houden en juist veel contact te hebben met de collega's. we gaan hier zeker meer mee doen! 

Wiebe Looijenga 12 jaar ago

Gister was ik aanwezig in een ondernemingsraad van een groot bouw concern. Ik trek al een tijdje met deze mensen op. Invloed hebben op het beleid van de Raad van Bestuur en de onderliggende directies is nagenoeg niet aan de orde. De directie die in de overlegvergadering aanwezig was noemde het bestaan van de ondernemingsraad een fact of live met weinig waarde. De cultuur in het concern is er 1 van hardwerken en afrekenen. De éne na de andere manager vliegt er uit en tijd besteden aan medezeggenschap zeker in de vorm van medewerkers participatie is weggegooide tijd en geld. Gevolg een organisatie die minimaal voldoet aan  wettelijk eisen, een hoeveelheid tijd en geld over de balk gekiepert en waar geen redement van komt. Echter er is niemand die zich hierop laat aanspreken of op wordt afgerekend. Als trainer adviseur ben ik blij dat ik met het wettelijke kader in de hand in dit concern de dialoog kan aangaan met ondernemingsraadsleden en directies om hen te laten ervaren dat het participatie van medewerkers draagvlak verhogend is voor de besluiten die genomen dienen te worden om het voortbestaan van de organisatie te garanderen. Dat medezeggenschap niet alleen een fact of live is maar ook plezier kan betekenen maar bovenal een investering kan zijn die redement op kan leveren.
Voormij is dat ook ideologie in de zin dat bedrijfsdemocratisering betere bedrijven oplevert die snel kunnen bewegen, flexibel kunnen inspringen op ontwikkelingen en bovenal rendabel kunnen zijn. Graag het wettelijke kader als uitgangspunt hanteren om de dialoog als instrument voor medewerkers participatie voor elkaar te krijgen. Maar er is nog een lange weg te gaan.

Edwin Lambregts 12 jaar ago

@ Wiebe,
Er is zeker nog een lange weg te gaan, en dat geldt zeker in de bouwnijverheid.
Om alle misverstanden te voorkomen: ik ben dus niet voor het afschaffen / niet gebruiken van de WOR als wettelijk kader. Waar ik wel voor pleit is dat OR-trainers en -adviseurs verder kijken dan hun neus lang is en samen met directies en OR-en onderzoeken welke vormen van participatie er naast de traditionele MZ effectief zijn. 
Ik zie nog veel te veel directies en OR-en die gemakzuchtig achteroverleunen en doormodderen op de minimumvariant zoals jij beschrijft.

Groeten,

Edwin

joop kools 12 jaar ago

De ondernemingsraad is niet de medezeggenschap.

In een gezonde organisatie vindt er op allerlei niveau's medezeggenschap plaats en zijn tal van mensen betrokken bij innovatie, beleidsontwikkeling en besluitvormingsprocessen. In projectgroepen, denktanks expertmeetings en ook gewoon in bestaande teams wordt van alles bedacht en ook uitgevoerd.
De grap is dat in deze gezonde organisatie een beetje actieve OR ook wél midden in die organisatie staat en zich laat voeden door collega's uit alle lagen van de organisatie.   Deze OR weet de formele medezeggenschap  te verbinden met de dynamiek , de informele medezeggenschap en de aanwezige kennis in de organisatie.  Dat is geen bestuurskamer – of nog erger achterkamertjes – OR.
Deze OR zoekt ook verbinding,  weet het debat te voeren over die thema's die de leven in de organistie en belangrijk zijn voor de organisatie en zijn medewerkers én verbindt die met formele besluitvorming.
Maar .. deze gezonde organisatie heeft ook als filosofie dat creativiteit, inspiratie, betrokkenheid van medewerkers op alle niveau's de organisatie gezond maakt en houdt.
Dat is iets anders dan "niet .. maar poetsen", iets anders dan "meepraten kost alleen maar tijd", inspraak zonder inzicht … dus wat heb ik te verwachten van bestuurlijke amateurs".
In een organisatie waar de kracht van het argument geldt en niet de formele macht, hoeft medezeggenschap echt geen rituele dans te worden. Daar kan het debat in openheid gevoerd worden en draagt de OR bij aan de formalisering van de besluitvorming die ook nodig is.

100% beweringen kloppen nooit, maar menig organisatie / directie  krijgt de medezeggenschap / OR die het verdient.

Maar iedere dag is een nieuwe dag en elke directie en OR kunnen samen besluiten dat het roer om moet, dat de organisatie en de medewerkers gebaat zijn bij een dynamische informele én formele medezeggenschapen en de meeste serviceorganisaties kunnen  echt in ondersteunen om die andere praktijk vorm te geven.

Edwin Lambregts 12 jaar ago

@ Joop Kools,

Ik ben het 100% met je eens. Vooral het eerste stuk uit je betoog (medezeggenschap is breder dan de ondernemingsraad) is me uit het hart gegrepen. Op jullie website (voor de geinteresseerden: http://www.fcbwjk.nl) staat dat jullie op dit moment pilotprojecten ondersteunen ter versterking van medezeggenschap. Zou je daar t.z.t. een iets over op deze site willen publiceren?

Groeten,

Edwin

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *